Godsdienstvrijheid versus bijzonder onderwijs

Gisteren bleek dat gelovigen elkaar officieel het leven zuur mogen maken. Het Hof Amsterdam besloot namelijk dat een katholieke middelbare school een hoofddoekverbod mag instellen. De katholieke grondslag was bekend, dus had de leerlinge in kwestie moeten weten dat haar hoofddoek problemen kon geven. Ik bespeur bij mijzelf een nare bijsmaak. Het recht op bijzonder onderwijs is er niet om andersdenkenden te pesten.

Artikel 23 van de Grondwet voorziet slechts in “voldoend” openbaar lager onderwijs per gemeente, basisscholen dus. Middelbare scholen kunnen ook een bijzondere grondslag hebben. Zolang leerlingen een redelijk alternatief hebben bij de keuze voor een middelbare school, zie ik nog geen probleem. Dit is daarentegen, ook gezien art. 23 Gw, niet altijd het geval.

De situatie die aanleiding gaf tot deze uitspraak betreft het Don Bosco in Volendam. Ik heb even provisorisch gezocht en volgens mij is het beste alternatief een openbare middelbare school in Zaandam, 25 kilometer verderop. Ja, dat is een alternatief, maar echt overhouden doet het niet. Elke moslima die een hoofddoek wil dragen, kan dus na de basisschool niet in Volendam terecht, terwijl er wel gewoon een middelbare school staat. Dat is fout.

De bijsmaak die ontstaat, komt doordat gemeenschappen kennelijk via een achterdeur andersdenkenden kunnen ‘wegpesten’. Ik zeg niet dat dit het motief is in Volendam, maar verdraagzaamheid is wel ver te zoeken. Volendam is duidelijk minder aantrekkelijk geworden voor islamitische gezinnen met opgroeiende dochters. Dat is kwalijk. Het recht op bijzonder onderwijs mag er niet toe leiden dat andersdenkenden uit een gemeenschap worden geweerd.

Wilders eet van twee walletjes

“De PVV noch ik zijn verantwoordelijk voor een eenzame verknipte idioot die de vrijheidslievende anti-islamiseringsidealen op gewelddadige manier misbruikt, hoe graag sommigen dat ook zouden willen,” schrijft Geert Wilders zelf op de website van de PVV. Hij distantieert zich terecht van de Noorse terrorist Anders Breivik. Maar wat nu als we Wilders’ afwijzing van verantwoordelijkheid een beetje herschrijven?

“De Islam noch zijn volgelingen zijn verantwoordelijk voor verknipte idioten die de islamitische idealen op gewelddadige manier misbruiken, hoe graag sommigen dat ook zouden willen.”

Portrait of Maximilien de Robespierre (1758-1794) by Anonymous (www.paris.fr/portail/Culture) [Public domain], via Wikimedia Commons

Maximilien de Robespierre

De Verlichting bracht ons burgerrechten, maar ook types als Robespierre. Het zou voor mij een verlies aan beschaving zijn als wij de ideeën van de Verlichting niet hadden verwezenlijkt omdat het ook voor minder eerzame doelen gebruikt kan worden. Een ondubbelzinnige afwijzing van de Islam, zoals Wilders deze predikt, betekent de facto hetzelfde als een algehele afwijzing van de Verlichting. Wat winnen we daarmee en wat verliezen we er mee?

Ondubbelzinnige afwijzing van de Islam mag natuurlijk. Ik vind het alleen dan wat cru dat Wilders vooraan staat om zich te distantiëren van de terrorist van Oslo. Als dit nu eenmaal is wat jouw ideologie kennelijk ‘veroorzaakt’ moet je dat ook maar dragen. Als moslims in jouw ogen in iets ondubbelzinnig verwerpelijks geloven, moet je erkennen dat je dat zelf ook doet, want hoe anders valt de aanslag in Oslo te interpreteren dan een waarschuwing voor de ‘Islamtsunami’?

Persoonlijk zie ik het nog weer anders. Gekken zijn van alle tijden. Zowel gekken zelf als slachtoffers, nabestaanden en toeschouwers hebben de onbedwingbare drang te snappen waarom dingen gaan zoals ze gaan. Ik noem dat: gevolg zoekt oorzaak. Deze Breivik is niet goed snik. Was Breivik niet rechtsextremist/christenfundamentalist (oid) geworden dan was hij wel om een andere reden door het lint gegaan.

Is er niets tegen gekken te doen? Vast. Maar niet door te luisteren naar wat ze zelf als reden opgeven voor hun daden. Een reden voor terrorisme is altijd te geven, want die verzin je gewoon. Hun gedachtegoed ondubbelzinnig afwijzen, zoals Wilders bij de Islam, brengt ons niets verder. Zou het Wilders al lukken de door hemzelf verzonnen Islamisering te ‘stoppen’, dan komt er de dag erna weer iets anders om misbruik van te maken.

PS. Harrie Verbon gaat op Joop.nl er op in dat Wilders alle religieus fundamentalisme moet afwijzen. Wat ik hierboven betoog is dat hij zelfs alle fundamentalisme moet afwijzen, waaronder dus ook zijn eigen betoog tegen de Islam.

Hand schudden in publieke functie

De Hogeschool van Amsterdam staat het een van haar docenten toe om vrouwen niet langer de hand te schudden vanwege zijn geloofsovertuiging. De (huis)jurist zal er daar wel op gewezen hebben dat een gang naar de Commissie Gelijke Behandeling bij een ander besluit verplichte kost zou worden met onwelgevallige uitkomst. Kous af zou je zeggen, want dit verhaal kennen we nu wel.

Niet dus: Van der Laan wil dat docent wel handen schudt. Mooi voor de bühne, maar dat standpunt moet je gewoon niet willen verdedigen. Ik kan er niet bij hoe het schudden van een hand zo zwaarwegend kan zijn dat je daarmee discriminatie zo kunt gaan opleggen. Handen schudden, ‘hoe is het er mee’ en leugentjes-om-bestwil zijn sociale smeermiddelen en geen normen en waarden waar ons land mee staat of valt. Als een school deze ruimte wil bieden, moet dat kunnen en daar heb je als bestuurder verder van af te blijven.

Met Van der Laan ben ik het dus niet eens en met de Commissie gelijke behandeling die overal een stokje voor steekt evenmin. Als een school iemand om het niet schudden van handen wil ontslaan, moet dat ook kunnen. Vervelend voor de persoon in kwestie, maar voordelig voor ieder ander waarbij het idee kan bestaan dat deze dat in de toekomst ook niet wil. Scholen zullen steeds vaker preventief personen niet aannemen uit vrees dat men er niet meer af komt als iemand bijvoorbeeld verlicht van vakantie terug komt. Dat is evenmin wenselijk.

Het is hier kiezen tussen twee kwaden: openlijke of verborgen discriminatie. Met The Market for Lemons indachtig, kies ik dan toch voor het eerste omdat het dan voor iedereen kenbaar is en iedereen van goede wil niet hoeft te lijden onder de slechten.

an der Laan wil dat docent wel handen schudt

Meer beschaving gevraagd

Door een willekeurige dorpsgek/pastoor in Amerika worden we pijnlijk gewezen op wat een mediamaatschappij teweeg brengt. Héél de wereld is in de ban van deze Terry Jones, een pastoor met een stuk of 50 volgelingen. En waarom? Omdat deze onbeduidende man een stuk papier wil verbranden, meer specifiek de Koran. Nee, dat bedoel ik niet ongevoelig en is evenmin gespeend van begrip. Er zijn hier twee effecten aan het werk waar we als mensheid (nog) geen antwoord op hebben: de schaalbaarheid van onze daden en wat ik al eens het “oh, dat mag je toch niet zeggen”-sentiment heb genoemd.

In The Black Swan, een aanbevelenswaardig boek, wordt onder andere het verschil tussen schaalbare en niet-schaalbare activiteiten besproken, en de onzin van een continue stroom aan nieuws. Honderd jaar geleden waren heel veel dingen niet schaalbaar: het zou ondenkbaar geweest zijn dat een willekeurige dorpsgek iets zou aankondigen waardoor duizenden kilometers verderop hele volksstammen de straat op gaan. Internet en de klaarblijkelijk steeds meer onverzadigbare behoefte aan nieuws maken dat dit soort triviale gebeurtenissen een podium krijgen, en vervolgens opgeschaald kunnen worden tot wereldnieuws. Triviale gebeurtenissen horen triviaal te blijven, en een bescheidener nieuwsconsumptie zou daar enorm bij helpen.

Daarnaast toont zich een dieper geworteld probleem. Iets waarvan ik vermoed dat het ergens biologisch ingebakken zit. Mensen kiezen er, in mijn ogen, te vaak voor beledigd te zijn. Beide zijden hebben in deze kwestie schuld. Er wordt in alle onschuld besloten een moskee te bouwen nabij Ground Zero. Vervolgens kiezen heel veel Amerikanen er voor zich beledigd te voelen: “ik word beledigd door die bouwplannen; iemand doe er wat aan.” Als reactie komt een nietszeggend iemand met een Koranverbranding op de proppen. En zie, de halve moslimwereld kiest er voor om op de achterste poten te gaan staan. Dat moeten we met zijn allen niet willen. Als we stoppen met ons beledigd te voelen, zetten we eindelijk weer een stap omhoog op de ladder der beschaving.

Minder nieuwsconsumptie leidt er toe dat triviale gebeurtenissen aan ons voorbij gaan, zoals het hoort. Belediging als gevoel overwinnen bespaart ons overspannen reacties. En de combinatie van die twee daden van beschaving brengen de zaken die er écht toe doen weer naar de voorgrond.

CU notitie onder de loep

Zonet zag ik een kort nu.nl artikel over een notitie voor de aanpak van criminaliteit en vergroting van de veiligheid van de ChristenUnie. Er zitten interessante onderwerpen in die ik als liberaal econoom even wil doornemen.

nu.nl: ChristenUnie wil rijken meer boete laten betalen

“DEN HAAG – Rijke mensen moeten hogere boetes gaan betalen dan wetsovertreders die minder te besteden hebben. Zo wordt iedereen die zich niet aan de regels houdt naar verhouding even zwaar beboet. Dat staat in een notitie voor de aanpak van criminaliteit en vergroting van de veiligheid, die de ChristenUnie woensdag heeft gepresenteerd. De ernst van een delict bepaalt hoeveel ‘boete-eenheden’ een wetsovertreder kwijt is. Zijn inkomen bepaalt de hoogte van zo’n boete-eenheid, aldus het plan.”

Verschillende andere landen doen dit al, en ik heb het altijd een interessant gegeven gevonden. Het idee achter een boete is toch vaak dat daarmee onder andere het gedrag beïnvloed wordt. Wanneer een boete maar marginaal is ten opzichte van het inkomen, hoef je weinig effect te verwachten. Nu zou je zo kunnen redeneren dat het bijvoorbeeld bij snelheidsboetes tot op zekere hoogte wenselijk is dat iemand een afweging kan maken tussen de boete en de waarde van de verloren tijd. Omdat het in het verkeer ook om verkeersdoden gaat vraag ik me af hoe lang je een dergelijke lijn vol kunt houden. De vraag is in dit opzicht in hoeverre ‘alles’ te koop zou mogen zijn, en zodra je daar in zekere mate “niet” op antwoordt, wordt een inkomensafhankelijke boete interessant. Zo op het oog een zinnig plan van de CU.

Popconcert

Bezoekers van een voetbalwedstrijd of een groot popconcert kunnen duurdere kaartjes tegemoet zien als er politie nodig is om de openbare orde rond het evenement te handhaven. De ChristenUnie wil de kosten doorberekenen via een ticketheffing. Uitgangspunt is echter dat organisatoren van evenementen zelf zorg dragen voor de veiligheid.”

Dit vind ik een hoogst dubieus plan. Ten eerste zit er (lage) BTW op die kaartjes, dat moet toch ergens goed voor zijn. Daarnaast betalen we met zijn allen belasting, dat moet toch ook ergens goed voor zijn. Belangrijker nog is de vraag: hoeveel duurder worden die kaartjes dan? Wat als dat mensen weerhoudt om dat soort evenementen zo vaak als gewenst te bezoeken, en dan maar rottigheid gaan uithalen? Er moet niet te luchtig gedacht worden over ‘de gebruiker betaalt’-concepten omdat er vaak allerlei externe kosten bij komen kijken. Sterker nog, waarom zou een brave borst voor politie inzet moeten opdraaien? Die kan het toch ook niet helpen dat anderen minder braaf zijn?

Ik zie ook wel enig verband met wat ik al eens eerder schreef over het verhalen van reddingskosten op schaatsers: Schaatsers zelf laten opdraaien voor redding? In essentie moeten we heel voorzichtig omgaan met deze vorm van kostenverhaal.

“De ChristenUnie noemt het gedoogbeleid mislukt. Coffeeshops werken criminaliteit en overlast in de hand en moeten daarom dicht. De partij wil ook af van het onderscheid tussen soft- en harddrugs. Het gratis uitdelen van heroïne op medisch advies kan eveneens niet door de beugel.

Gedwongen prostitutie

De afschaffing van het bordeelverbod heeft geleid tot illegale en gedwongen prostitutie. Het liefst zou de ChristenUnie dit verbod opnieuw invoeren. Mensenhandelaars moeten zwaardere straffen krijgen. Als ze meer dan eenmaal de fout in gaan, moeten ze levenslang achter de tralies terecht kunnen komen.”

Het is zo makkelijk, maar ik doe het toch: de Drooglegging werkte ook niet. Zwaarder straffen zoals voorgesteld, zou kunnen werken. Ik geloof er niet echt in, maar het zou kunnen. Verbieden onder de geveinsde veronderstelling dat je daarmee het probleem oplost heb ik moeite mee. Zoals ik het lees wil de CU deze zaken verbieden omdat het ‘zondige’ activiteiten betreft. Kom daar dan voor uit, dat dingen verbieden op zich geen klap helpt zou toch gevoeglijk bekend mogen zijn zo langzamerhand. Het enige wat verbieden doet is het creëren van meer criminaliteit, statistisch in ieder geval…

Zaak Wilders al besloten?

Hoge Raad geeft richting Wilders-zaak:

De Hoge Raad heeft nu bepaald dat een uitlating ‘onmiskenbaar’ moet gaan over ‘een bepaalde groep mensen die zich door hun godsdienst onderscheiden van anderen’. De rechter die de zaak tegen Wilders behandelt, zal dat moeten onderzoeken.

Dat is interessant natuurlijk, want Wilders zelf benadrukt telkens dat hij iets heeft tegen de Islam en niet per se iets tegen moslims. Wat mij betreft zal Wilders dus niet succesvol vervolgd kunnen worden wat betreft Artikel 137c Wetboek van Strafrecht. Volgens de persraadsheer zegt dat niets over de vervolging wegens haatzaaien en discrimineren (Artikel 137d Wetboek van Strafrecht), maar zoals ik die beide artikelen lees lenen ze zich qua voorwaarden voor analoge uitleg: als uitspraken sec gericht zijn op een religie vallen deze niet onder de reikwijdte van deze artikelen.

Vorige posts over Wilders en zijn vervolging:
Wilders heeft de grootste…
We moeten Wilders niet willen muilkorven

Evolutietheorie versus Creationisme: je kiest wat je gelooft

Het is momenteel een prominent onderwerp: het geloof in de schepping ten opzichte van de waarde van de evolutietheorie. Andries Knevel liet al weten niet zo letterlijk in de schepping te geloven als sommige anderen. Op het forum van Hattrick is er ook al enige weken een discussie aan de gang en het leek mij wel aardig om mijn bijdragen daar in een bericht hier samen te vatten.

Mijn eerste opmerking daar was dat ik geloof in de filosofische wetenschap zoals wij die in de Westerse wereld kennen, en de evolutietheorie is daar deel van. Het geheel aan regels dat geldt binnen de wetenschap geloof ik van dat die de beste benadering van de waarheid nastreven. Wel vind ik nog altijd dat het begint bij ‘geloven’ dat die wetenschappelijke regels bijdragen aan waarheidsvinding. Van dat gegeven probeer ik altijd doordrongen te blijven, de basis is voor christenen (of andere gelovigen) dezelfde: een geloof in bepaalde grondbeginselen die vervolgens tot bepaalde waarheden leiden. Een verhevenheid welke zegt dat jouw geloof, waaronder wetenschap, per definitie meer waar is dan die van een ander vind ik verwerpelijk.

Als we terug gaan naar de titel van dit bericht dan hebben we het uiteindelijk over de volgende tegenstelling: een Christen zegt dat er een God is en daar komen alle dingen uit voort. Hoe die God er gekomen is onbekend, maar dat zal verder wel, hij is er. Ik zeg dat er materie is en daar komen alle dingen uit voort. Hoe die materie er gekomen is weet ik niet, maar dat zal verder wel, zij is er. Eerlijkheid gebiedt te zeggen: dat verschil is zó marginaal. En in alle redelijkheid, het ontstaan van de wereld zou in mijn ogen niet al te doordringend het leven van alledag moeten hoeven bepalen. Of er nou een God of een Oerknal is geweest, dat is voor het concrete heden niet van doorslaggevend belang in mijn ogen.

Waar voor mij de schoen wel wringt is dat vanuit mijn ‘geloof’ er een onmiddellijke erkenning is dat alle kennis uit mensen, en hun beperkingen, is voort gekomen. Veel geloven houden vast aan door een hoger wezen gezonden inzichten, denk bijvoorbeeld aan de Tien geboden. Echter, ik vind niet dat mensen van zichzelf elk ethisch en moraal besef ontberen. Het Christendom, of elk ander geloof, heeft dus wat dat betreft niet het alleenrecht op verstandige inzichten hoe wij mensen met elkaar om moeten gaan. Dat is geen onderscheidende kwaliteit van religie.

Wel markeert het bestaan van door een God gegeven inzichten een belangrijk verschil tussen waar ik voor sta en zeker de meer fundamentalistisch religieuzen. Eén van de charmes van de evolutietheorie en eigenlijk al het wetenschappelijke is dat in beginsel alles voor altijd ter discussie staat. De wetenschappelijke gemeenschap als geheel staat er voor om elke theorie voor altijd ter discussie te willen stellen. Willekeurig elk ander geloof kent die mate van zelfkritiek niet. Als we het wat dat betreft van gelovigen hadden moeten hebben hadden we nu nog in de Middeleeuwen gezeten. Een ander voordeel daarvan is ook dat ik als ‘gelover’ in de wetenschap geen (wet)boek in de maag gesplitst krijg dat ik maar heb te volgen. Ik kan altijd zelf de afweging maken wat ik wel en niet geloof en hoe ik mijn leven wil leven. Zoveel vrijheid kent geen enkel geloof haar volgelingen toe. Dat waardeer ik als kwalijk.

Een ander uitwerking hiervan is dat in de wetenschap de standaarwerken waar mensen nu uit leren niet een paar duizend jaar oud zijn. Het hoofdwerk van Newton, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, is geen standaard leesvoer meer voor hedendaagse mechanici. Net zo zou de Bijbel geen standaardwerk meer moeten zijn. Die bundel is gedateerd en niet van deze tijd. De globale denkrichting is misschien zeer bruikbaar, maar zo klakkeloos opvatten zoals sommigen doen vind ik niet passend.

Op Hattrick gaf ik ook een ‘economische’ analyse van het concept religie. Overigens zou op de plek van religie en gelovigen ook wetenschap en wetenschapsvolgelingen gelezen kunnen worden.

De markt voor religies is tot op zekere hoogte onderhevig aan netwerkeffecten. Als je met meer gelovigen bent kun je meer voor elkaar boksen (geloofshuizen bouwen om iets te noemen), en dezelfde religie aanhangen was en is bijvoorbeeld een zekere vorm van verzekering. Meer gelovigen is meer draagkracht en minder risico. Ook kun je meer macht vergaren als je met een aanmerkelijk grotere groep bent. Al met al is het dus rationeel om samen te gaan klitten als gelovigen, ook al herken je jezelf niet 100% in de religie zoals die is.

Een van de gevolgen van netwerkeffecten is dat dergelijke markten van nature naar oligopolie of monopolie tenderen. In die zin is het niet zo vreemd dat we in deze wereld enkele echt grote religies hebben. Dan natuurlijk de vraag waarom sommige kleine religies toch stand houden… Daar wil ik niet te veel in treden, maar het is niet onbehoorlijk om te zeggen dat ze niches bedienen. Ze bedienen groepen die zich onvoldoende herkennen in een der eenheidsworsten die geboden wordt door een van de oligopolisten.

Voor mij biedt de wetenschap het meeste nut, maar het is voorstelbaar dat zoiets niet voor iedereen geldt. Aansluitend op deze ‘economische’ analyse waarin ik van het bestaan van religies een markt maak kan ik wel schetsen waar ik in geloof.

Ik geloof dat alles wat je doet en waar je voor staat dat je daar voor kiest.

Net als eigenlijk elk ander geloof kent het Christendom vele afscheidingen en vertakkingen. En binnen dat geheel maken heel veel mensen ook nog weer hun eigen afweging. Ik denk dan bijvoorbeeld ook het wel of niet dragen van een hoofddoek in de Islam. Mensen kiezen continu, ook binnen een religie, wat ze wel en niet willen geloven. Ik vind dat ik iemand altijd ter verantwoording mag roepen over wat hij of zij vindt. Ik vind dat jouw mening altijd nog jouw eigen mening is. Je moet altijd kunnen uitleggen waarom je iets vindt. Zeggen “Dat vindt God.” (of “Dat vindt Einstein.” om mijn part) is voor mij niet genoeg. Op elk individueel punt moet je telkens kunnen uitleggen waarom je daar die keuze maakt en eventueel waarom die keuze wel of niet afwijkt van het geloof dat je aanhangt. Niemand moet zichzelf toestaan kritiekloos andermans keuzes te volgen.