Levenslang, tenzij…

Nederland moet levenslang gestraften uitzicht geven op vrijlating. Voorgesteld is om hiervoor na 25 jaar een toets in te voeren. Deze toets bekijkt of iemand vrijlating verdient. Wat als we dit doortrekken in een gedachte-experiment?

Een alternatief is “levenslang-tenzij”. Een misdrijf leidt daarin altijd tot levenslang. De rechter beslist over het eerste moment en/of de frequentie van toetsing. Deze aanpak is humaner, persoonlijker en meer preventief.

Levenslang is nu uitzichtloos. Dat zegt het mensenrechtenhof in Straatsburg. En omdat “levenslang-tenzij” altijd uitzicht biedt, wordt het strafrecht humaner.

“Levenslang-tenzij” maakt straffen ook persoonlijker. De bij toetsing gebleken mate van berouw, inzicht en kans op geslaagde re-integratie bepaalt of iemand vrij komt. Minder terugkijken naar wat iemand gedaan heeft; meer vooruitkijken naar wat iemand gaat doen.

Omdat het risico op herhaling een rol speelt bij toetsing verwacht je op termijn minder misdrijven. Het preventieve karakter van het strafrecht wordt zo met “levenslang-tenzij” versterkt. Iemand die niet leert van de straf, komt niet meer vrij. Iemand die wel van de straf leert, komt wel vrij.

Eerst is het moeilijk voor te stellen dat moordenaars soms eerder vrij komen dan tasjesdieven. Maar, een moordenaar die het, bij wijze van spreken, nooit weer zal doen, kan na enige tijd wel terug. Een notoire veelpleger die niet inziet wat fout is aan stelen, zien we, misschien, liever gewoon niet terug. Dat is “levenslang-tenzij”.

Nota bene
Voorgaande is een gedachte-experiment. Ik sta niet stil bij praktische uitvoerbaarheid. Noch is uitputtend naar mogelijke bezwaren gezocht. Graag lees ik het (rechtsfilosofische) antwoord waarom “vrijlating-tenzij” beter is dan “levenslang-tenzij”.

Advertisements

Verjaring

Eind november gingen geluiden op in de Tweede Kamer om de verjaring van zware geweldsmisdrijven af te schaffen: nrc.nl. Verjaring betreft hier dus het strafrecht; wanneer de verjaringstermijn is verstreken kan er geen strafvordering meer ingesteld worden naar aanleiding van een strafbaar feit. In andere woorden: iemand gaat vrijuit met het verstrijken van voldoende tijd.

Nieuwe forensische methoden maken het mogelijk om meer dan vroeger zogeheten ‘cold cases’ alsnog op te lossen. Misdrijven die jarenlang door onvoldoende bewijs niet opgelost konden worden, zijn nu met nieuwe technieken alsnog op te lossen. Dat heeft minder zin, als de gevonden dader door verjaring niet meer gestraft kan worden.

In 2006 werd al geregeld dat bijvoorbeeld voor moord geen verjaring meer optreedt. Daar is in eerste instantie weinig tegen. Technologische vooruitgang vereist herziening van bestaande regelingen. Wel moeten we altijd kritisch blijven over hoe ver we gaan en waarom we tot wijziging over gaan. Is dit bijvoorbeeld ook een achterdeur om het misbruik in de kerk weer strafbaar te krijgen? Wijziging vanwege anekdotische gebeurtenissen, hoe begrijpelijk ook, vind ik niet gewenst. Wat in redelijkheid forensisch nog strafbaar kan zijn, moet dat zijn, en niet omdat we er nu achter komen dat sommige zaken nogal ongelegen verjaard zijn.

Inzicht in type 1 en type 2 fouten is bij het afschaffen van verjaring van belang. De verjaring van een delict betekent namelijk dat niet alleen de dader niet meer vervolgd kan worden, maar ook dat een onschuldige niet meer vervolgd kan worden. Dat lijkt mij een relevant aspect bij delicten van 20+ jaar geleden. Een type 1 fout treedt op in het strafrecht wanneer een onschuldig iemand veroordeeld wordt. Dat is niet te voorkomen, zoals ook wel blijkt uit de portie die we de laatste tijd gehad hebben: Ina Post, Lucia de Berk en anderen.

Technologische vooruitgang en nieuwe inzichten hebben bijgedragen aan deze ontdekkingen van opgesloten onschuldigen. We mogen dus ook verwachten dat in de toekomst het minder vaak voor komt dat een onschuldige veroordeeld wordt. De vraag die ik mezelf stel is of deze verworvenheid niet meer dan teniet wordt gedaan door te morrelen aan de verjaringstermijnen. Getuigen zijn al slecht te vertrouwen, laat staan 20+ jaar na dato. De kans op fouten neemt daar toe, hoe graag we ook een misdadiger straffen. Oprekking, of zelfs afschaffing, van verjaring is niet per definitie verkeerd. Wel moeten we met elkaar kritisch blijven ten aanzien van hoeveel opgesloten onschuldigen we accepteren, want die gaan er weer meer komen met de (gedeeltelijke) afschaffing van verjaring.

Verdieping: Type I and Type II Errors – Making Mistakes in the Justice System

Lucia de B(erk) eindelijk vrijgesproken

Lucia de Berk vrijgesproken van moorden
04/14/2010 02:54 PM
ARNHEM – De vrijspraak voor Lucia de Berk is een feit wat betreft de moorden en moordpogingen waarvoor zij eerder levenslang kreeg.

Het is een buitengewoon gênante vertoning natuurlijk: wat iedereen al wist moest eerst tot het OM doordringen waarna de rechterlijke macht er een punt aan kon draaien. Statistiek in de hand van een jurist, is als een strijker in de hand van een peuter: levensgevaarlijk. Hoe we een en ander gaan oplossen is niet aan mij: ik denk bijvoorbeeld aan een klankbord met statistici welke de rechter kan raadplegen in plaats van te vertrouwen op de zonderlinge figuur die toevallig het OM wel wil helpen door statistisch bewijs ‘gunstig’ te interpreteren.

De grote vraag is uiteindelijk hoe lang wij nog het laatste oordeel laten aan rechters over onderwerpen waar zij geen verstand van hebben, en dus vaak op weinig meer vertrouwen dan de deskundigheid van een getuige-deskundige. Ik vind die gang van zaken veel te mager in een zelfverklaarde rechtsstaat.

CU notitie onder de loep

Zonet zag ik een kort nu.nl artikel over een notitie voor de aanpak van criminaliteit en vergroting van de veiligheid van de ChristenUnie. Er zitten interessante onderwerpen in die ik als liberaal econoom even wil doornemen.

nu.nl: ChristenUnie wil rijken meer boete laten betalen

“DEN HAAG – Rijke mensen moeten hogere boetes gaan betalen dan wetsovertreders die minder te besteden hebben. Zo wordt iedereen die zich niet aan de regels houdt naar verhouding even zwaar beboet. Dat staat in een notitie voor de aanpak van criminaliteit en vergroting van de veiligheid, die de ChristenUnie woensdag heeft gepresenteerd. De ernst van een delict bepaalt hoeveel ‘boete-eenheden’ een wetsovertreder kwijt is. Zijn inkomen bepaalt de hoogte van zo’n boete-eenheid, aldus het plan.”

Verschillende andere landen doen dit al, en ik heb het altijd een interessant gegeven gevonden. Het idee achter een boete is toch vaak dat daarmee onder andere het gedrag beïnvloed wordt. Wanneer een boete maar marginaal is ten opzichte van het inkomen, hoef je weinig effect te verwachten. Nu zou je zo kunnen redeneren dat het bijvoorbeeld bij snelheidsboetes tot op zekere hoogte wenselijk is dat iemand een afweging kan maken tussen de boete en de waarde van de verloren tijd. Omdat het in het verkeer ook om verkeersdoden gaat vraag ik me af hoe lang je een dergelijke lijn vol kunt houden. De vraag is in dit opzicht in hoeverre ‘alles’ te koop zou mogen zijn, en zodra je daar in zekere mate “niet” op antwoordt, wordt een inkomensafhankelijke boete interessant. Zo op het oog een zinnig plan van de CU.

Popconcert

Bezoekers van een voetbalwedstrijd of een groot popconcert kunnen duurdere kaartjes tegemoet zien als er politie nodig is om de openbare orde rond het evenement te handhaven. De ChristenUnie wil de kosten doorberekenen via een ticketheffing. Uitgangspunt is echter dat organisatoren van evenementen zelf zorg dragen voor de veiligheid.”

Dit vind ik een hoogst dubieus plan. Ten eerste zit er (lage) BTW op die kaartjes, dat moet toch ergens goed voor zijn. Daarnaast betalen we met zijn allen belasting, dat moet toch ook ergens goed voor zijn. Belangrijker nog is de vraag: hoeveel duurder worden die kaartjes dan? Wat als dat mensen weerhoudt om dat soort evenementen zo vaak als gewenst te bezoeken, en dan maar rottigheid gaan uithalen? Er moet niet te luchtig gedacht worden over ‘de gebruiker betaalt’-concepten omdat er vaak allerlei externe kosten bij komen kijken. Sterker nog, waarom zou een brave borst voor politie inzet moeten opdraaien? Die kan het toch ook niet helpen dat anderen minder braaf zijn?

Ik zie ook wel enig verband met wat ik al eens eerder schreef over het verhalen van reddingskosten op schaatsers: Schaatsers zelf laten opdraaien voor redding? In essentie moeten we heel voorzichtig omgaan met deze vorm van kostenverhaal.

“De ChristenUnie noemt het gedoogbeleid mislukt. Coffeeshops werken criminaliteit en overlast in de hand en moeten daarom dicht. De partij wil ook af van het onderscheid tussen soft- en harddrugs. Het gratis uitdelen van heroïne op medisch advies kan eveneens niet door de beugel.

Gedwongen prostitutie

De afschaffing van het bordeelverbod heeft geleid tot illegale en gedwongen prostitutie. Het liefst zou de ChristenUnie dit verbod opnieuw invoeren. Mensenhandelaars moeten zwaardere straffen krijgen. Als ze meer dan eenmaal de fout in gaan, moeten ze levenslang achter de tralies terecht kunnen komen.”

Het is zo makkelijk, maar ik doe het toch: de Drooglegging werkte ook niet. Zwaarder straffen zoals voorgesteld, zou kunnen werken. Ik geloof er niet echt in, maar het zou kunnen. Verbieden onder de geveinsde veronderstelling dat je daarmee het probleem oplost heb ik moeite mee. Zoals ik het lees wil de CU deze zaken verbieden omdat het ‘zondige’ activiteiten betreft. Kom daar dan voor uit, dat dingen verbieden op zich geen klap helpt zou toch gevoeglijk bekend mogen zijn zo langzamerhand. Het enige wat verbieden doet is het creëren van meer criminaliteit, statistisch in ieder geval…

Levenslang, en dan… Geven we een keuze?

Allereerst een kleine greep uit de recente actualiteit omtrent de levenslange straf in Nederland.

20 augustus 2008NOS: “Levenslange straf moet humaner”
25 augustus 2008Trouw: “Wetsvoorstel Antillen als voorbeeld”

Hopelijk ten overvloede, maar ik zal het hier toch zeggen: levenslang is in Nederland echt levenslang. Tussen de maximale straf van levenslang en de stap daaronder, 30 jaar (de optelling blijkt wel uit het wetboek van Strafrecht), zit niks. Zoals uit de kleine greep blijkt is uitzichtloosheid een concreet probleem. Gestraften schijnen ook een zekere mate van rechtmatigheid te moeten kunnen zien in de straf. Meer dan 15 jaar straffen schijnt volgens de literatuur zinloos te zijn omdat de gestrafte dan een weerzin van de maatschappij krijgt: “Dit heb ik niet verdiend.” Resocialiseren is dan een tot falen gedoemde missie.

We weten ons dus eigenlijk geen raad met die levenslang gestraften. Anders dan op gratie hopen kunnen ze momenteel niet. Revisie zoals er nu wellicht op de Antillen gaat komen is op zich goed, maar van belang is dan wel dat er tijdens de straf aan resocialisatie gedaan wordt. Iemand niet voort helpen omdat deze toch levenslang gestraft is en dan opeens na revisie terug de maatschappij in sturen kan niet. Ik vraag me ernstig af hoe het oordeel van de rechter die de levenslange straf uitspreekt en dus in beginsel niet van resocialisatie uitgaat mee moet wegen in een revisie. Interessante materie.

Een andere “oplossing” voor het probleem van uitzichtloosheid

Toch, deze actualiteit is voor mij meer aanleiding om een andere gedachtegang eens uit te werken. Feitelijk is het heel simpel. Verreweg de meeste Nederlanders zijn gesteld op hun vrijheid en achten dat welhaast een twee-eenheid met hun leven. Geen vrijheid zonder leven, maar ook geen leven zonder vrijheid. Wat ik mij afvraag is of we levenslang gestraften de keuze mogen (of misschien zelfs moeten) geven om voor de dood te kiezen. Levenslang gevangen zitten zou eigenlijk per definitie uitzichtloos zijn en zoals ik stel, als je geen leven hebt zonder vrijheid dan zou het voor sommigen een ondraaglijke straf zijn. Mag deze persoon er voor kiezen om, in plaats van de levenslange gevangenisstraf te ondergaan, ter dood gebracht te worden?

Nu schijnt de doodstraf best populair te zijn onder de Nederlanders, maar of men voor een keuze zal zijn zoals ik voorstel vraag ik me af. Wel meen ik dat het een redelijk alternatief is voor waar het Forum nu een probleem in ziet: de uitzichtloosheid. Die uitzichtloosheid kies je voor als je ook voor de dood had kunnen kiezen.

Hoe zou mijn suggestie in de praktijk uitpakken? Daar kunnen we met enige fantasie een recent voorbeeld van vinden in de VS.
17 december 2007New Jersey Abolishes Death Penalty

Helaas, toen de opheffing van de doodstraf in New Jersey speelde had ik betere artikelen voorhanden. Die kan ik niet meer goed vinden, maar de situatie is denk ik duidelijk. New Jersey heeft de doodstraf afgeschaft. Degenen op “death row” kregen de keuze of zij hun straf omgezet wilden zien in levenslang zonder mogelijkheid tot vervroegde vrijlating. Of ze daar nou voor zouden kiezen of niet kwam volgens mij de facto op hetzelfde neer: New Jersey zou de doodstraf niet uitvoeren. De gedetineerden op “death row” kozen hoe dan ook allen voor omzetting.

Deze steekproef is maar heel beperkt en heeft haken en ogen. Toch blijkt dat degenen die in een situatie zitten waar ze min of meer voor de keuze gesteld worden (dood of levenslang) er toch voor kiezen te leven in gevangenschap. In dat opzicht ontbeert mijn idee wellicht praktisch nut, omdat wellicht niemand voor de dood zal kiezen, ook niet als levenslang het alternatief is.

En toch, een gestrafte laten kiezen tussen de dood of levenslang vind ik een interessant idee. Toegegeven, deels druist dat in tegen het idee dat de staat niet haar onderdanen mag doden. Anderzijds, in een tijd waarin vrijheid van onschatbare waarde is voor sommigen is levenslang misschien wel onmenselijker dan het alternatief van de dood.