Schuldenlast rijke landen onder vuur IMF

nu.nl: IMF waarschuwt rijke landen voor schuldenlast

Al eerder gaf ik aan dat ik vind dat er nogal dramatisch over staatsschulden gedaan wordt. Het CPB kwam afgelopen weken ook al met het 29-miljard-bezuinigen scenario. Ten eerste moeten we waakzaam zijn dat het geslaagde Keynesiaanse overheidsingrijpen niet te vroeg wordt gestaakt. Het risico is dat het prille economische herstel weer omslaat en we juist door premature bezuinigen ons dieper in de problemen brengen. Economische groei alleen verhelpt al in belangrijke mate de schuldenproblematiek.

De balans tussen de schulden die de ontwikkelde landen de afgelopen tijd hebben opgebouwd, ten opzichte van het bruto binnenlands product staat er slechter voor dan vlak na de Tweede Wereldoorlog, citeert de krant The New York Times Lipsky.

En dit neigt naar lachwekkend. Objectief zal het ongetwijfeld zo zijn dat westerse landen ten opzichte van het bruto binnenlands product meer schulden hebben dan na de Tweede Wereldoorlog. Stellen dat dit ‘slechter’ is, is een normatieve bewering, die in het licht van de enorm toegenomen wereldhandel hoogst bedenkelijk is. In aanloop naar de Tweede Wereldoorlog ging de wereld door de Grote Depressie: het wantrouwen in anderen, in het bijzonder buitenlanders, was enorm. Al hadden landen gewild, die periode was geen tijd om geld te lenen, ook niet als overheid.

Het huidige tijdsgewricht staat in het teken van de vrije markt. De Sovjet Unie is er niet meer, en China manifesteert zich in veel opzichten als een markteconomie. Alleen al om die reden is er veel meer geld beschikbaar wat op zich zeer wel bij overheden kan landen. Temeer renteniveaus bijzonder laag zijn, in vergelijking met wat we historisch gewend zijn. Daar komt nog eens bij dat nu westerse en ook opkomende economieën veel meer vertrouwen genieten dan net na de Tweede Wereldoorlog. En terecht, wat het tevens logisch maakt dat het aangaan van schulden makkelijker is. Als er al iets bijzonder is dan is het dat we pas onder invloed van een crisis met deze proporties die schuldenniveaus bereiken.

Daarom gaat een vergelijking van het heden met net na de Tweede Wereldoorlog mank. En normatieve opmerkingen op basis van die kromme vergelijking zijn, wat mij betreft, uit den boze.

Advertisements

Economische crisis, groeipaden en ongezonde voorzichtigheid

De maatschappij roept bankiers naar aanleiding van de economische crisis op om veel voorzichtiger te gaan bankieren. Onderpanden moeten op orde zijn, kasstromen moeten gegarandeerd zijn, en producten waarin rente vertaald wordt in provisie (DSB) moeten ingeperkt worden. Daarnaast wordt het verpakken en doorverkopen van leningenportefeuilles door de situatie rond Lehman Brothers ook bijzonder slecht gewaardeerd. Gelukkig heeft De Nederlandsche Bank daar nog steeds een gezonde visie op: “Verpakken lening door bank moet blijven.”

Waar ik hier heel kort (door de bocht) op in wil gaan is het concept van economische groeipaden en het gevaar van ongezonde voorzichtigheid. In een eerdere bijdrage besprak ik dit al eens, en ik voel de behoefte om hieraan een cijfermatig beeld toe te voegen. Het is namelijk in mijn ogen heel belangrijk dat we niet het kind met het badwater weggooien: economische groei is niet vies!

Stel dat we de situatie zoals we die kenden zouden handhaven. Banken denken relatief lichtzinnig over leningen, en doen verder ook niet moeilijk. Uiteraard worden banken dan vaker geconfronteerd met tegenvallers. Wel zullen dan risicovolle projecten, met mogelijk aanzienlijke (maatschappelijke) baten, makkelijker van de grond komen. De jaar-op-jaar groei, het groeipad, is in deze economie 3%, en daarnaast hebben we eens in de tien jaar een terugval van 5% doordat er weer een of andere bubbel barst. Dat jaar krimpt de economie dus: een recessie.

Zet tegenover deze situatie een nieuwe realiteit waarin banken niet langer bereid zijn om zo makkelijk als gebruikelijk was leningen te verstrekken. Niet alleen komen nieuwe risicovolle ambitieuze projecten niet van de grond, er zullen zelfs bestaande bedrijven omvallen die nu op de rand van grote risico’s opereren. Ik denk dan bijvoorbeeld aan farmaceutische / biotechnologische bedrijven. Door strengere regels neemt de groei af naar 2%.

In onderstaande tabel heb ik indexcijfers genomen voor tien opeenvolgende jaren voor de hierboven geschetste situaties. Een hoger indexcijfer staat voor meer welvaart.

Risicovolle economie

Voorzichtige economie

Jaar-op-jaar

3%

2%

1

100,0

100,0

2

103,0

102,0

3

106,1

104,0

4

109,3

106,1

5

112,6

108,2

6

115,9

110,4

7

119,4

112,6

8

123,0

114,9

9

126,7

117,2

10

120,3

119,5

Het verschil marginaal, en bij deze gekozen cijfers in het voordeel van de risicovolle economie. Anders gekozen cijfers zouden dus de voorzichtige economie er als beste uit kunnen laten springen. De vraag die dan gesteld moet worden is of ik het verschil te optimistisch of te pessimistisch heb geschat. Persoonlijk denk ik dat er eerder meer dan minder economische groei verloren gaat als wij voorzichtiger worden in het verlenen van kredieten.

Wat ik nog niet eens mee heb genomen in deze analyse is dat een recessie ook een zuiverend effect heeft. Inefficiënte bedrijven verdwijnen van het toneel als er een serieuze recessie door de economie raast: het kaf wordt dan weer eens goed van het koren gescheiden. Hierover kan men van mening verschillen, en ik ben van mening dat de economie er baat bij heeft als dit zo af en toe gebeurt. Recessies zijn misschien even vervelend als je er in zit, maar daarna heb je weer een frisse economie alsof deze naar een kuuroord is geweest.

De essentie van het voorgaande is dat een recessie niet per se slecht is. De vraag die wij ons moeten stellen is of de aanleiding tot een recessie (in het huidige geval ‘lakse’ kredietverlening) ons in de jaren in aanloop naar de crisis genoeg heeft opgeleverd om de klap op te vangen.

Staatsschuld: paniek in de tent?

Vanzelfsprekend is de dramatiek weer niet van de lucht als er een recessie opsteekt. Oplopende staatsschuld, mogelijke ruzie met Brussel over het begrotingstekort enzovoort. Nu posteer ik mij rechts van het midden, dus enige terughoudendheid ten aanzien van terugkerende uitgaven (pensioenen, andersoortige uitkeringen bijvoorbeeld) kan ik mij prima in vinden. Echter, ik vind enig perspectief ook wel aanbevelenswaardig. Dus zoals dat dan gaat wil ik even de ‘achterkant van een sigarendoosje’ geven.

Land (2008) Schuld/BBP Omzet/BBP Schuld/Omzet
Nederland (2007) 52% 46% 113%
Nederland 55% 46% 118%
Duitsland 65% 43% 149%
Eurozone 71% 45% 157%
VS 73% 33% 220%
Japan 173% 35% 494%
Bedrijf (2008) Omzet (mld) Schuld (mld) Schuld/Omzet
Microsoft 60,4 36,5 60%
Shell 458,4 153,5 33%
Daimler-Chrysler 95,9 99,5 104%
AT&T 124,0 168,3 136%
Proctor & Gamble 83,5 74,5 89%
Bronnen: OECD en websites genoemde bedrijven.

Wat betekent dit nu allemaal? De omzet van de overheid is voor mij alle belasting- en niet-belastinginkomsten en de schuld is natuurlijk het fameuze getal waar zo veel het nu over hebben. De cijfers van Nederland zet ik af tegen enkele andere economieën en onder een ander kopje ook tegen wat kerncijfers van commerciële bedrijven.

De vierde en laatste kolom heeft mijn nadrukkelijke aandacht. Die verhoudingsgetallen in procenten zijn ‘vergelijkbaar’ met elkaar. Daar valt uit op te maken dat zeker Nederland het misschien nog niet zo gek doet. Uiteraard is onze staatsschuld inmiddels nog verder opgelopen en hebben we het in de praktijk over een verhouding van 60%, maar daarmee zouden we nog steeds onder de omzet/schuld verhouding van AT&T zitten alsook onder de andere genoemde landen.

Wat ik hiermee wil uitdrukken is dat de Nederlandse overheid in zekere zin amper meer in de schulden steekt dan een commercieel bedrijf. Neem daar vervolgens bij in gedachten dat een overheid voor een belangrijk deel collectieve goederen levert waarvoor moeilijk of niet een vergoeding gevraagd kan worden (landsverdediging is daarvan een klassiek voorbeeld). Dat betekent dat de maatschappelijke baten van overheidsoptreden ten opzichte van de maatschappelijke baten van commerciële activiteiten waarschijnlijk relatief hoog liggen. Zou je dat meenemen dan zou je een ‘Maatschappelijke Omzet’ becijferen. Wanneer je dat getal vervolgens zou invoeren denk ik dat Nederland gewoon heel gunstig afsteekt ten opzichte van veel beursgenoteerde bedrijven.

Kritisch kijken naar de staatsschuld is goed. De staatsschuld laten oplopen door uitgaven die geen investeringen zijn, moet altijd kritisch beschouwd worden. Waar ik niet achter sta is een sfeer waarin (staats)schuld per definitie iets slechts is. Dat is het niet, en dat is het nooit geweest ook.

Ter verduidelijking: de staatsschuld liep ook fors op toen we ABN-AMRO/Fortis kochten, maar daar hadden we ook wat voor. Die bank is niet weg, maar is geld waard; deze staat voor de boekhouders onder mijn lezers gewoon braaf links op de balans als bezitting.

Pensioenfondsen zijn er niet om de economie te herstellen

Afgelopen week bleek dat het kabinet graag zou zien dat pensioenfondsen gaan bijdragen aan het herstel van de economie. Bankiers die een balans op te schonen hebben zien dat natuurlijk wel zitten. Nu vind ik er wel wat voor te zeggen dat we moeten leren van de geschiedenis, en pensioenfondsen inzetten om de economie te redden (voorzover de economie zichzelf niet al redt) is onvoorstelbaar als er lering getrokken zou zijn uit de kredietcrisis die zich pas eind 2007 openbaarde. De les die het kabinet denkt te kunnen passeren dateert niet van het jaar nul maar van zeer recent.

Wat ging er mis in aanloop naar de kredietcrisis? Natuurlijk beschreef ik dat al kort in “Spoedcursus economische crisis”, maar daarmee is het hele verhaal nog niet uitgelegd. In de VS werd geld uitgeleend aan mensen waarvan eigenlijk wel na te gaan was dat deze dat nooit meer terug zouden kunnen terugbetalen: ninja‘s. Eigenlijk net zoiets als waar DSB zich kennelijk schuldig aan heeft gemaakt, alleen dan nog verstrekkender. In tegenstelling tot de Nederlandse situatie, voor zolang het duurt, was dit exorbitante uitlenen aan kapitaalloze personen een geïnstitutionaliseerde praktijk. Nu gaat mij het er niet om of de Democraten of Republikeinen daar nou schuld aan hebben (ik heb helaas even alleen twee min of meer pro-Republikeinse bronnen: (1) en (2)), maar het is hier wel van belang dat vanuit de federale overheid bedrijven actief werden aangespoord dit soort ‘onveilige’ kredieten te verstrekken. Met alle gevolgen van dien.

Zelfs als geabstraheerd wordt van de directe gevaren kun je niet anders dan constateren dat het huidige kabinet een dergelijke historische fout zou willen herhalen: het aansporen van bedrijven om de economie te redden of toch tenminste dingen te doen die misschien niet meteen het commerciële doel behartigen. Net zoals de kredietverstrekkers in de VS geen geld hadden moeten verstrekken aan mensen die dat niet konden betalen, mag van Nederlandse pensioenfondsen niet gevraagd worden de economie te redden. Het gaat om ons pensioengeld en dat is dus geen vehikel voor Den Haag om mee te spelen.

Milton Friedman merkte bij leven op dat ‘de maatschappelijke verantwoordelijkheid van bedrijven het verhogen van diens winst is’. En dat geldt hier ook, dus aan minister Bos: handen af van de pensioenfondsen.

Spoedcursus economische crisis

In een paar woorden is deze crisis natuurlijk niet uit te leggen, maar een eerste aanzet geeft deze cartoon, die al enige tijd geleden in de Wall Street Journal verscheen, wel.

Wall Street: Who knew?

Een andere bekende uitleg die op het net circuleert is The Subprime Primer: link.

Kortom: een aantal mensen hebben er een puinhoop van gemaakt door risico’s, en daarmee rendementen, veel te rooskleurig voor te spiegelen. Daardoor hebben ontelbaar veel andere mensen verkeerde investeringsbeslissingen genomen wat in gewone mensentaal zoveel betekent als dat er geld is weggegooid.

Zijn we dus toe aan een stevige dosis socialisme om iedereen weer met de voeten aan de grond te krijgen? Weg met de inkomensverschillen, niks geen bonussen en gewoon een baan krijgen ook al heb je niks te doen in die baan. Onze premier meende onder zijn collega christen-democraten van niet: link.

‘Het is fout te denken dat een sterkere staat de oplossing is. Socialisten die dat zeggen, zijn vergeten waar dat toe leidt,’ zei premier Jan Peter Balkenende (CDA) in Warschau bij het grootste verkiezingscongres van de Europese christendemocratische partij ooit.

Nu zou ik niet zo ver willen gaan om maar gelijk te gaan waarschuwen voor het rode gevaar. Wat voor mij wel van belang is te wijzen op de zeer belangrijke ‘ceteris paribus‘-aanname uit de economie. Mensen kijken op dit moment te veel naar wat ze hadden op de top van de bubbel. Maar dat is niet eerlijk. Als je kwaad bent op bankiers en verzekeraars dat ze jou een bubbel hebben aangedaan moet je ook eerlijk zijn. Zo rijk als je tijdens de bubbel leek, ben je in het echt nooit geweest. Zou je het kapitalisme in het geheel opzij zetten dan moet je nog realistischer zijn. Het is heel waarschijnlijk dat we dan niet eens bij benadering zo rijk geweest zouden zijn als nu, zelfs nadat de boel ingeklapt is.

Lucas merkte ten aanzien van perfecte stabilisatie van de economie, een planeconomie zou daar een extreme vorm van zijn, op dat wanneer laissez-faire ook maar een beetje extra groei oplevert dat al heel snel zulke welvaartsverbetering oplevert dat enige volatiliteit al gauw verkozen moet worden boven perfecte stabilisatie. Niet dat ik dat resultaat hier een-op-een toe mag passen, maar de ratio is ook hier steekhoudend. Je kunt wel heel afkeurend staan tegenover al die toffe figuren in té dure pakken die in jouw ogen te veel geld kregen voor het wegmaken van geld, maar zo werkt het natuurlijk niet. Hun werk (of dat van hun voorgangers om mijn part) heeft ons wel de huidige welvaart gebracht. Een welvaartsniveau waarvan het maar de vraag is of dat zonder het nemen van risico’s bereikt was.

Meer gelijkheid is prima en nastrevenswaardig. Blunders van deze proportie zijn fout en moeten we voorkomen. Maar om de hele economie opeens naar aanleiding van deze gebeurtenissen veel strakker te gaan aanlijnen lijkt mij niet verstandig. Allen gelijk is prima, maar niet als dat allen arm betekent.

Hoogervorst weet het beter: kabinet oppassen niet te veel lenen

AFM: kabinet moet niet te veel lenen

Mooie teksten van Hoogervorst, maar ik ben niet overtuigd.

Zoals bekend heeft Nederland onder andere een bank gekocht met de geïnvesteerde miljarden. Het geld is niet weg. Enige punt is dat degenen die die bank verkocht hebben niet dat geld gelijk over de balk mogen smijten. Nou, gezien de huidige wereldconsumptie heeft het er niet de schijn van dat überhaupt iemand geld over de balk smijt.

Toegegeven, ik ben niet kapot van bergen geld lenen. Maar als je zoals nu ziet dat de allocatie van kapitaal onvoorstelbaar verziekt is dan is het misschien even niet anders. Hoogervorst doet in mijn ogen net alsof de overheid leent voor consumptie, maar dat is niet zoals ik het zie.

Eerder waarschuwen voor een recessie? Alsof iemand dit precies wist. Het enige ‘voordeel’ van het waarschuwen is dat die recessie dan eerder begint en misschien mogelijkerwijs ietsiepietsie minder hard aankomt.

Flitsleningen: weg ermee!

Met de huidige kredietcrisis is het misschien goed om nog maar weer eens flitsleningen ter sprake te brengen. Het is mogelijk in Nederland om tegen woekerrentes (eufemistisch: behandelingskosten) geld te lenen per SMS.

Een paar artikelen van een jaar geleden:
nrc.nl: Nibud wil verbod op minilening via sms
Volkskrant.nl: SP wil actie van Bos tegen flitsleningen

Aangezien onder andere dat tuig, want dat is het, uit Finland schijnbaar nog steeds actief is heeft het commentaar vorig jaar niet geholpen. Rood staan bij de bank is al behoorlijk duur, maar 20% over 15 dagen slaat alles. Mensen hebben een zekere plicht zichzelf te informeren over de implicaties van een lening. Ik denk echter niet dat er ook maar iemand belang bij heeft dat mensen deze keuze uberhaupt kunnen maken. De afgelopen weken tonen duidelijk aan wat voor een gesodemieter er van komt als mensen makkelijk schulden kunnen maken, laat staan wat ‘onbetaalbare’ woekerrentes uiteindelijk teweeg brengen.

Vrije markt: top, ben ik helemaal voor. Maar het enkele feit dat woekerrentes van 20% over 15 dagen kunnen bestaan toont voor mij aan dat de vrije markt kennelijk imperfect werkt. Weg met die onweerlegbaar te dure flitsleningen!